Anonimizacja danych: co to jest i kiedy jest odwracalna

Michał Paszkiewicz, radca prawny. , 5 min czytania

Anonimizacja danych to takie przekształcenie informacji, po którym nie da się już ustalić, kogo dotyczy. Z dokumentu usuwasz albo zastępujesz wszystko, co wskazuje osobę: nazwisko, numer PESEL, adres, numer rachunku, sygnaturę sprawy, numer rejestracyjny. Po skutecznej anonimizacji tekst nie zawiera danych osobowych, więc nie podlega RODO. Anonimizacja jest z definicji nieodwracalna. Jeżeli ktoś może przywrócić dane, to dla niego doszło do pseudonimizacji.

Od tego rozróżnienia zależy, czy plik wysłany kontrahentowi, opublikowany w Biuletynie Informacji Publicznej albo wklejony do czatu AI nadal jest dla odbiorcy zbiorem danych osobowych. Program do anonimizacji dokumentów wyszuka i zamieni dane za Ciebie, ale o tym, co w konkretnym dokumencie trzeba usunąć, decydujesz sam.

Jak RODO definiuje anonimizację?

RODO nie ma przepisu zatytułowanego „anonimizacja”. Definiuje dane osobowe i z tej definicji wynika, kiedy anonimizacja się udała. Zgodnie z art. 4 pkt 1 RODO dane osobowe to „informacje o zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osobie fizycznej”, a osobę można zidentyfikować także pośrednio, „na podstawie identyfikatora takiego jak imię i nazwisko, numer identyfikacyjny, dane o lokalizacji, identyfikator internetowy”. Informacja jest zanonimizowana, gdy po przekształceniu nie pozwala nikogo zidentyfikować ani bezpośrednio, ani pośrednio.

Drugim punktem odniesienia jest definicja pseudonimizacji z art. 4 pkt 5 RODO: „przetworzenie danych osobowych w taki sposób, by nie można ich było już przypisać konkretnej osobie, której dane dotyczą, bez użycia dodatkowych informacji, pod warunkiem że takie dodatkowe informacje są przechowywane osobno”. O różnicy przesądzają słowa „bez użycia dodatkowych informacji”: pseudonimizacja zostawia klucz, anonimizacja go nie zostawia.

Motyw 26 RODO (w skrócie, własnymi słowami) mówi, że zasady ochrony danych nie dotyczą informacji anonimowych ani danych zanonimizowanych tak, że osoby nie da się już zidentyfikować. Przy ocenie, czy identyfikacja jest możliwa, bierze się pod uwagę wszystkie rozsądnie prawdopodobne sposoby, z których może skorzystać administrator albo inna osoba. Anonimizacja ma więc działać wobec każdego, kto dostanie dokument, także wobec kogoś, kto celowo szuka tych danych.

Jak wygląda anonimizacja pisma?

Weźmy fikcyjne wezwanie do zapłaty. W oryginale brzmi tak:

Wzywam Pana Tomasza Zielińskiego, PESEL 85010112345, zamieszkałego przy ul. Długiej 7/3 w Gdańsku, do zapłaty kwoty 4 800 zł na rachunek 12 1090 0000 0000 0001 2345 6789 w terminie 7 dni. Sprawa prowadzona pod sygnaturą I C 412/26.

Po anonimizacji w Poufniku ten sam fragment wygląda tak:

Wzywam Pana [OSOBA_1], PESEL [PESEL_1], zamieszkałego przy [ADRES_1], do zapłaty kwoty 4 800 zł na rachunek [RACHUNEK_1] w terminie 7 dni. Sprawa prowadzona pod sygnaturą [SYGNATURA_1].

Kwota została, ponieważ nie wskazuje osoby, a odbiorca może jej potrzebować. Zniknęło pięć fragmentów i każdy z nich pozwalał wskazać adresata. Nazwisko robi to bezpośrednio, PESEL i rachunek są numerami identyfikacyjnymi, adres to dane o lokalizacji, a sygnatura z nazwą sądu prowadzi do konkretnych akt. Gdyby usunąć samo nazwisko, dokument nadal zawierałby dane osobowe w rozumieniu art. 4 pkt 1 RODO. Fragmenty, które najczęściej umykają przy ręcznym czyszczeniu, wymienia tekst co anonimizować w dokumencie.

Dwa kadry obok siebie z fikcyjnego wezwania do zapłaty w Poufniku: po lewej tekst z podświetlonymi fragmentami w kilku kolorach (nazwisko, PESEL, adres, rachunek, sygnatura; kwota bez podświetlenia), po prawej ten sam tekst po zamianie z oznaczeniami [OSOBA_1], [PESEL_1], [ADRES_1], [RACHUNEK_1], [SYGNATURA_1].

Czy anonimizacja jest odwracalna?

To zależy od tego, co zrobiono z dokumentem.

Jeżeli z PDF zniknęły znaki tekstu, fragment skanu zamalowano i zapisano obraz na nowo, a mapy zastąpień nikt nie zachował, operacji nie da się odwrócić. To jest anonimizacja w pełnym znaczeniu. Tak przygotowuje się dokumenty do publikacji albo dla strony, która nie ma prawa znać danych.

Tekst z [OSOBA_1] i [PESEL_1] może wyglądać tak samo, choć na Twoim komputerze leży mapa, z której wynika, kim jest [OSOBA_1]. Dla Ciebie to pseudonimizacja: możesz wrócić do oryginału i nadal odpowiadasz za te dane. Dla odbiorcy, który mapy nie ma i nie może jej uzyskać, tekst jest anonimowy. Na tym polega przygotowanie dokumentu do czatu AI: model dostaje oznaczenia, a prawdziwe dane wracają do odpowiedzi dopiero u Ciebie.

Czarny prostokąt narysowany na tekście w PDF, biała czcionka albo ukryty wiersz w tabeli usuwają dane tylko z ekranu. W pliku dane zostają i każdy może je skopiować albo wyszukać, więc nie doszło ani do anonimizacji, ani do pseudonimizacji. Szczegóły są w tekście o tym, dlaczego czarny prostokąt w PDF nie usuwa tekstu.

Anonimizację da się też odwrócić przez kontekst. Opis rzadkiej choroby w małej miejscowości, data wypadku z nazwą firmy albo stanowisko „jedyny informatyk w gminie” wskazują osobę bez nazwiska. Program wykrywa identyfikatory, ale to Ty oceniasz, czy sama treść nie zdradza człowieka. Dlatego w Poufniku nie da się pominąć ekranu przeglądu wykryć.

Czy ten sam tekst może być jednocześnie pseudonimizowany i anonimowy?

Tak, zależnie od tego, kto na niego patrzy. Kancelaria, placówka medyczna albo urząd, które zachowały mapę, nadal mają dane osobowe i stosują RODO w całości. Dostawca usługi AI, kontrahent albo czytelnik BIP, którzy mapy nie mają, dostają dokument bez danych osobowych. Więcej o tej różnicy i o tym, kiedy dane przestają być osobowe, jest w tekście anonimizacja a pseudonimizacja.

W Poufniku odpowiadają temu dwa tryby pracy. Gdy kopiujesz tekst z oznaczeniami i przywracasz dane w odpowiedzi modelu, korzystasz z pseudonimizacji z mapą, która nie opuszcza komputera. Gdy eksportujesz PDF z usuniętymi znakami tekstu i nie zachowujesz mapy, anonimizujesz trwale.

Jak wybrać program do anonimizacji?

Z definicji w RODO wynikają pytania do każdego narzędzia. Sprawdź, czy wykrywa identyfikatory pośrednie (PESEL, rachunki, sygnatury, numery ksiąg wieczystych, adresy), a nie same nazwiska. Sprawdź, czy w PDF usuwa tekst z pliku, czy tylko go zakrywa. Jeżeli narzędzie tworzy mapę zastąpień, sprawdź, czy zostaje ona u Ciebie, czy trafia razem z dokumentem na serwer usługodawcy. Odpowiedzi dla Poufnika są na stronie o programie do anonimizacji dokumentów, a różnicę między narzędziem w przeglądarce i na komputerze opisuje strona anonimizacja online czy lokalnie.

Pytania i odpowiedzi

Anonimizacja danych, co to jest w prostych słowach?

To przekształcenie informacji, po którym nie da się już ustalić, kogo dotyczy. W dokumencie usuwa się albo zastępuje nazwiska, numery PESEL, adresy, numery rachunków, sygnatury i inne fragmenty, które wskazują osobę bezpośrednio albo pośrednio. Po skutecznej anonimizacji tekst nie zawiera danych osobowych w rozumieniu RODO.

Czy anonimizacja jest odwracalna?

Skuteczna anonimizacja jest z definicji nieodwracalna. Jeżeli ktoś może przywrócić dane, na przykład z zapisanej osobno mapy zastąpień, dla niego jest to pseudonimizacja, a dane nadal są osobowe. Czarny prostokąt narysowany na tekście w PDF nie anonimizuje niczego, ponieważ tekst pod nim zostaje w pliku.

Na czym polega anonimizacja w RODO?

RODO nie zawiera osobnej definicji anonimizacji. Definiuje dane osobowe (art. 4 pkt 1) i pseudonimizację (art. 4 pkt 5), a w motywie 26 wskazuje, że przepisy rozporządzenia nie dotyczą informacji anonimowych. Anonimizacją jest więc każde przekształcenie, po którym informacja przestaje być daną osobową.

Czym anonimizacja różni się od pseudonimizacji?

Pseudonimizacja zastępuje dane oznaczeniami i osobno zachowuje klucz, który pozwala wrócić do oryginału, dlatego dane pseudonimizowane nadal podlegają RODO. Anonimizacja takiego klucza nie zostawia. Ten sam tekst może więc być pseudonimizowany dla Ciebie (masz mapę) i anonimowy dla odbiorcy, który mapy nie ma.