Anonimizacja w informacji publicznej: jakie dane usuwa urząd

Michał Paszkiewicz, radca prawny. , 6 min czytania

Anonimizacja w informacji publicznej usuwa z udostępnianego dokumentu dane chronione prywatnością osoby fizycznej albo tajemnicą przedsiębiorcy. Wszystko, co jest informacją o sprawach publicznych, zostaje. Nie usuwa się informacji o osobach pełniących funkcje publiczne w związku z tymi funkcjami, danych kontrahentów będących przedsiębiorcami ani kwot wydanych z pieniędzy publicznych. Imię i nazwisko osoby fizycznej, która zawarła umowę z gminą, według Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego co do zasady podlega ujawnieniu. Sama anonimizacja co do zasady nie czyni informacji przetworzoną.

O tym, które fragmenty dokumentu są informacją publiczną i które dane trzeba z nich usunąć, rozstrzygają przepisy i orzecznictwo. Jak przygotować plik do publikacji, żeby usunięte dane naprawdę zniknęły, opisuje strona anonimizacja dokumentów do BIP.

Co jest informacją publiczną i kiedy dostęp do niej się ogranicza?

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej „każda informacja o sprawach publicznych stanowi informację publiczną w rozumieniu ustawy i podlega udostępnieniu”. Informacją o sprawach publicznych jest umowa zawarta przez urząd, uchwała, protokół, decyzja i faktura za usługę opłaconą z budżetu.

Granicę wyznacza art. 5 ust. 2: „Prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu ze względu na prywatność osoby fizycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy. Ograniczenie to nie dotyczy informacji o osobach pełniących funkcje publiczne, mających związek z pełnieniem tych funkcji, w tym o warunkach powierzenia i wykonywania funkcji, oraz przypadku, gdy osoba fizyczna lub przedsiębiorca rezygnują z przysługującego im prawa”. Anonimizacja wykonuje ten przepis: z dokumentu znika to, co objęte jest prywatnością albo tajemnicą przedsiębiorcy, a reszta zostaje.

Czy nazwisko kontrahenta w umowie z urzędem jest jawne?

Najczęściej spór dotyczy umów zlecenia i o dzieło, które urząd zawarł z osobami fizycznymi. Sąd Najwyższy w wyroku z 8 listopada 2012 r., I CSK 190/12, rozpoznając sprawę o udostępnienie imion i nazwisk stron umów zawartych przez miasto, uznał, że „ujawnienie imion i nazwisk osób zawierających umowy cywilnoprawne z jednostką samorządu terytorialnego nie narusza prawa do prywatności tych osób, o którym mowa w art. 5 ust. 2 u.d.i.p.”. Uzasadnił to tym, że „osoby takie musiały liczyć się z tym, że ich personalia nie pozostaną anonimowe”, a dla osoby pytającej o umowy „imiona i nazwiska stron takich umów są często ważniejsze niż ich treść”.

W umowie z osobą fizyczną usuwa się więc PESEL, adres zamieszkania, numer dowodu, numer rachunku i prywatny telefon, a imię i nazwisko, przedmiot umowy oraz wynagrodzenie zostają. W umowie ze spółką zostają nazwa, NIP, KRS i siedziba, a dane prywatne osoby podpisującej z ramienia spółki, jeśli nie są jawne z innego tytułu, znikają. Jeżeli urząd odmawia ujawnienia danych, wydaje decyzję i uzasadnia ją okolicznościami sprawy.

Fikcyjny fragment umowy przed publikacją:

Zleceniobiorca: Ewa Kowalczyk, PESEL 82071512345, zam. ul. Lipowa 3, 83-000 Pruszcz Gdański, legitymująca się dowodem osobistym CAB 123456. Wynagrodzenie 3 200 zł brutto płatne na rachunek 45 1240 0000 0000 0004 5678 9012.

Po anonimizacji do BIP:

Zleceniobiorca: Ewa Kowalczyk, PESEL [PESEL_1], zam. [ADRES_1], legitymująca się dowodem osobistym [DOWOD_1]. Wynagrodzenie 3 200 zł brutto płatne na rachunek [RACHUNEK_1].

Nazwisko i kwota zostały, a identyfikatory prywatne zniknęły. W Poufniku odpowiada to wyłączeniu kategorii „Osoba” i „Kwota” przy włączonych „PESEL”, „Adres”, „Dowód osobisty” i „Rachunek bankowy”.

Zrzut ekranu Poufnika na fikcyjnej umowie zlecenia zawartej przez gminę z osobą fizyczną: po lewej tekst z podświetlonymi PESEL, adresem, numerem dowodu i rachunkiem, nazwisko zleceniobiorcy i kwota bez podświetlenia; po prawej panel kategorii z wyłączonymi „Osoba” i „Kwota” oraz włączonymi pozostałymi.

Czy anonimizacja to informacja przetworzona?

Urzędy odmawiają czasem udostępnienia umów z powołaniem na art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy, zgodnie z którym prawo do informacji obejmuje „uzyskanie informacji przetworzonej w takim zakresie, w jakim jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego”, i twierdzą, że konieczność anonimizacji czyni informację przetworzoną. Orzecznictwo NSA tego poglądu nie podziela.

W wyroku z 25 kwietnia 2018 r., I OSK 1355/16 NSA stwierdził, że „informacja prosta nie zmienia się w informację przetworzoną przez proces anonimizacji”. NSA uzasadnił to tym, że anonimizacja jest przekształceniem informacji, a nie jej przetworzeniem. W wyroku z 13 maja 2022 r., III OSK 2398/21 NSA powtórzył, że „w wyniku anonimizacji nie powstaje informacja publiczna jakościowo nowa”, i wskazał granicę: konieczność anonimizacji „może powodować przyjęcie, że dojdzie do uznania, że żądanie dotyczy informacji przetworzonej, ale wyłącznie wówczas, gdy zakres anonimizacji będzie miał znaczący wpływ na konieczne nakłady pracy związane z przygotowaniem odpowiedzi na wniosek”. Ten wpływ organ musi wykazać konkretnie: liczbą dokumentów, czasem, zaangażowanymi pracownikami.

Zaczernienie kilku danych w kilku umowach nie uzasadnia więc odmowy ani żądania, żeby wnioskodawca wykazał interes publiczny. Taką kwalifikację mogą uzasadnić dopiero setki dokumentów do ręcznego przejrzenia, a i wtedy nakład pracy trzeba opisać w decyzji. Gdy program wykrywa dane automatycznie i pokazuje je do akceptacji, urzędnik przegląda wykrycia zamiast czytać każdą stronę, więc nakład pracy, na który organ mógłby się powołać, maleje.

Jakich danych nie wolno usunąć z dokumentu w BIP?

Usunięcie zbyt wielu danych oznacza odmowę udostępnienia części informacji publicznej bez wydania decyzji. W dokumencie zostają:

  • dane osób pełniących funkcje publiczne w związku z tymi funkcjami: wójt, skarbnik, dyrektor jednostki, radny, osoba podpisująca umowę w imieniu urzędu;
  • nazwa, NIP, KRS i siedziba przedsiębiorcy będącego kontrahentem;
  • imię i nazwisko osoby fizycznej będącej stroną umowy z podmiotem publicznym, zgodnie z przywołanym stanowiskiem SN, chyba że konkretne okoliczności sprawy przemawiają inaczej;
  • przedmiot umowy, wynagrodzenie i inne kwoty wydatkowane ze środków publicznych;
  • treść oświadczeń majątkowych radnych i urzędników samorządowych, z wyłączeniem adresu zamieszkania i położenia nieruchomości;
  • treść orzeczeń sądowych, które urząd posiada, po usunięciu danych osób prywatnych (publikację wyroków opisuje strona anonimizacja wyroków).

Tajemnicą przedsiębiorcy nie jest sam fakt zawarcia umowy, jej przedmiot ani cena płacona z budżetu. Tajemnica obejmuje informacje techniczne, technologiczne i organizacyjne o wartości gospodarczej, co do których przedsiębiorca podjął działania w celu zachowania poufności, i to on musi wykazać, że takie są.

Jak usunąć dane, żeby nie dało się ich odczytać?

Plik w BIP zostaje w sieci na lata i obejrzy go każdy, kto ma powód szukać. Czarny prostokąt narysowany na tekście w PDF nie usuwa tekstu z pliku, co wyjaśnia tekst dlaczego czarny prostokąt w PDF nie usuwa danych. Komentarze i metadane w pliku Word zdradzają autora i przebieg negocjacji. Skan z warstwą OCR ma ukryty tekst pod obrazem.

Poufnik usuwa z PDF znaki danych, skany renderuje na nowo z zamalowanymi fragmentami, z plików Word kasuje komentarze, śledzone zmiany i metadane, a przed zapisem sprawdza plik jeszcze raz i nie zapisze go, jeśli została w nim choć jedna dana, która miała zniknąć. Działa na komputerze urzędnika i nie wysyła dokumentu do sieci. Jest darmowy i nie ma limitu dokumentów. Opis pracy z umowami, uchwałami, petycjami i oświadczeniami majątkowymi, razem z instalacją na wielu stanowiskach, jest na stronie anonimizacja dokumentów do BIP.

Przepisy i orzeczenia przywołane na tej stronie są w Volumina Legum, darmowym systemie informacji prawnej z Lawtern. Jeśli analizujesz umowę albo wniosek o informację publiczną z modelem AI, Poufnik zabiera z tekstu dane osobowe, a Lawtern daje ChatGPT i Claude aktualne brzmienie przepisów i orzecznictwo z linkami do źródeł.

Pytania i odpowiedzi

Co anonimizować w umowach udostępnianych jako informacja publiczna?

Dane prywatne osób fizycznych, które nie pełnią funkcji publicznych: PESEL, adres zamieszkania, numer dowodu, numer rachunku, telefon prywatny. Nazwa firmy, jej NIP i siedziba są jawne. Imię i nazwisko osoby fizycznej będącej stroną umowy z podmiotem publicznym według SN i NSA co do zasady podlega ujawnieniu, podobnie jak przedmiot umowy i wynagrodzenie.

Czy anonimizacja to informacja przetworzona?

Co do zasady nie. NSA w kolejnych wyrokach przyjmuje, że informacja prosta nie staje się przetworzoną przez samą anonimizację, ponieważ nie powstaje informacja jakościowo nowa. Wyjątkiem jest sytuacja, w której zakres anonimizacji znacząco zwiększa nakład pracy potrzebny do przygotowania odpowiedzi. Organ musi to wykazać na konkretach.

Czego nie wolno usunąć z dokumentu publikowanego w BIP?

Informacji o osobach pełniących funkcje publiczne w związku z tymi funkcjami, danych identyfikujących przedsiębiorcę będącego kontrahentem, przedmiotu umowy, kwot wydatkowanych ze środków publicznych oraz tego, co ustawa nakazuje publikować wprost, na przykład treści oświadczeń majątkowych z wyłączeniem adresu i położenia nieruchomości.

Jak anonimizować dane w BIP, żeby nie dało się ich odczytać?

Tekst trzeba usunąć z pliku; prostokąt narysowany na nim nie wystarczy. W PDF kasuje się znaki z warstwy tekstowej, w skanie zamalowuje fragment obrazu i zapisuje stronę na nowo, a w pliku Word usuwa komentarze, śledzone zmiany i metadane. Przed publikacją spróbuj skopiować zaczernione miejsce i wyszukać nazwisko w pliku.